Blog Leerlab

Groen, water en graan: de verbinding tussen stad & ommeland in Dordrecht

Geschreven door Arja Nobel

 

Bij het begrip stad en ommeland zal menigeen direct aan Groningen denken. En zeker niet aan Dordt. De stad Groningen en een aantal omliggende landschappen sloot in de 14e eeuw een verbond tegen een gezamenlijke vijand. Het was niet allemaal koek en ei tussen Stad en Ommelanden. Ze vlogen elkaar regelmatig in de haren. Maar ze konden ook niet zonder elkaar. De stad werd gevoed door de ommelanden en was daarmee een belangrijk handelscentrum voor de Ommelanden. Het stadsbestuur probeerde de Ommelanders te verplichten hun producten in de stad te verkopen. Daarbij ging het er af en toe hardhandig aan toe, borgen werden gesloopt, belegeringen volgden.

Stadslandbouw in perspectief

Waarom dit lesje geschiedenis? En wat heeft het met Dordrecht te maken? Het ommeland is een krachtig begrip in Groningen. Het staat voor dorpsgemeenschappen, waar je via de achterdeur bij elkaar binnen stapte. Voor boerderijen die een leefgemeenschap vormden door het boerengezin met de verschillende meiden en knechten die samen zorgden dat de boerderij kon voortbestaan. Een economische eenheid vormden. Sinds de 50er jaren van de vorige eeuw is dat systeem in ongerede geraakt. Maar veel dingen die daar gebeurden willen stadslandbouwers ook: de moestuin bewerken, fruit plukken, samen koken, samen producten verwerken, oude technieken worden nieuw leven in geblazen. De stadslandbouwers zijn op zoek naar de verbinding met de aarde, met hun omgeving.

Eiland van Dordt

Tijdens het leerlab van het Stedennetwerk op 24 maart bogen vertegenwoordigers van 15 steden en twee provincies zich over de vraag hoe de relatie tussen Dordrecht en haar omgeving versterkt kan worden. Dordrecht, de oudste stad van Holland, ligt op een eiland ingesloten door grote rivieren als de Merwede, de Oude Maas en de Noord. Op dit eiland ligt ook het buitengebied met 2500 ha landbouw (40 bedrijven), 1500 ha natuur en 650 ha recreatie. Op de kleigrond doen vooral akkerbouwbedrijven het goed, daarnaast zijn er 2 veehouders en wordt wat fruit geteeld. Deze landbouwers telen voor de wereldmarkt. In de stad zijn allerlei stadslandbouwinitiatieven, maar er is nog weinig verbinding de stad en het buitengebied, haar ommeland.

In Groningen konden in het verleden stad en ommeland niet zonder elkaar. Nu is er in de steden veel dynamiek. Op het platteland lijkt het rustig, lijkt de ontwikkeling soms stil te staan. Maar is dat zo, of is dat vooral de blik van de stadsbewoner? Of van de groene initiatiefnemers?

Dijken beschermen en schermen af

Hoe krijgen we de stroom tussen stad en platteland en weer terug op gang? Hoe kweken we over en weer begrip?
De bij het leerlab aanwezige boeren gaven aan dat zij de stad nodig hebben, maar dan vooral de grote afnemers in de stad. De hoeveelheden die zij produceren (graan, aardappelen, ed) zijn te groot om beetje bij beetje, via een marktkraam, in de stad af te zetten. En de ontsluiting van het buitengebied laat te wensen over. De stadsbewoners kennen de polders niet, zij hebben geen idee wat er gebeurt. Het eiland van Dordt wordt omgeven door dijken. Op die dijken komen stad en platteland elkaar letterlijk tegen. Inde vorm van fietsers uit de stad, die klagen over de modder op de dijk of het feit dat er landbouwverkeer in de weg rijdt. Boeren en burgers schudden elkaar nog niet de hand.

Dijken verbinden

De stroom tussen stad en platteland en viceversa gaat natuurlijk om voedsel, om producten die in de stad gegeten worden. Voedsel verbindt, op vele fronten. Maar er is veel meer. Denk aan recreatie (lekker fietsen en wandelen door een groen buitengebied, op bezoek bij de boer, de open ruimte ervaren, vanaf de dijk de rivier zien stromen), educatie (bewustwording waar het voedsel vandaan komt, wat er bij komt kijken voor een aardappel op je bordje ligt, en oh ja, hoe groeit die aardappel eigenlijk), zorg (dagbesteding bij de boer of bij een terreinbeheerder, lekker naar buiten en een handje helpen op de boerderij). Stadslandbouwinitiatieven zoeken ruimte. Die ruimte is in de stad niet altijd voorhanden of is alleen tijdelijk beschikbaar. Tijdelijkheid maakt initiatieven kwetsbaar, de grond moet steeds op orde gebracht worden en het is lastig echt iets op te bouwen. Is er wel ruimte in het buitengebied, maar toch dicht genoeg bij de stad om bewoners te betrekken en laagdrempelig toegankelijk te zijn?
De wens van de gemeente Dordrecht is om de verbinding tussen de stad en haar ommeland over de volle breedte tot stand te brengen. Kan stadslandbouw de verbindende schakel zijn?
Kunnen stad, natuur en voedsel het eilandgevoel, het gevoel samen een gemeenschap te vormen, versterken? De dijk is als lint een prima bindmiddel.

10 tips

Het leerlab leverde tips op voor Dordrecht. Tips die op meer plekken te gebruiken zijn:

  • Gemeente: sluit aan bij wat leeft in de stad, luister, maar maak ook helderwaarvoor je staat;
  • Gemeente: geef ruimte aan initiatieven (fysiek, maar ook door regelgeving,contracten, etc);
  • Gemeente: zorg voor een centraal aanspreekpunt voor stadslandbouw (zowelintern als extern);
  • Gemeente: faciliteer ontmoetingen, leg verbindingen;
  • Initiatieven: ga samenwerken, bundel je krachten;
  • Initiatieven: zorg dat je zichtbaar wordt in de stad;
  • Initiatieven: maak helder wat je wil, waarom je dit doet en wat je doel is;
  • Gezamenlijk: zorg voor een platform en een plek om elkaar te ontmoeten, uit te wisselen, elkaar te inspireren;
  • Gezamenlijk: maak een gedeelde visie, een inspirerend vergezicht; waar wil je met voedsel en stad & ommeland naar toe;
  • Gezamenlijk: richt een revolverend fonds op om vernieuwing te ondersteunen.

En dan hebben we het nog niet gehad over wat stadslandbouw in Dordrecht kan met het water dat op en om het Eiland overvloedig aanwezig is. Water dat ook het Ommeland van Dordrecht vormt. Of met de Ark van Noach die in een haven bij de Staart ligt te wachten. De Ark die de verbinding vormt tussen verleden en toekomst, een schip waarop alles samenkomt en verder gaat?!

Download de 10 tips voor Dordrecht “Verbind stad & ommeland” 

dordt

Over de auteur

Arja Nobel

is zelfstandig project- en programmamanager leefomgeving en buitenruimte. De rode draad in haar werk is verbinding tussen mensen, buitenruimte en geld. Zij was o.a. programmamanager Tuinen van West (Amsterdam) en is sinds de start deelnemer in het Stedennetwerk Stadslandbouw.